Elemental Frost Songs – Hans Helsen

Elemental Frost Songs

De Amerikaanse dichter Robert Frost (1874–1963) werd beïnvloed door de landschappen en de ritmes van het landelijke New England. Hij groeide uit tot een belangrijke figuur in de moderne literatuur en werd geprezen om zijn heldere taal en de subtiele emotionele kracht van zijn beeldspraak. Frost onderzocht universele menselijke ervaringen aan de hand van situaties uit het dagelijkse leven. Zijn gevoel voor de natuurlijke ritmes van de gesproken taal maakte zijn poëzie bijzonder aantrekkelijk voor componisten. Ook voor Hans Helsen, die drie gedichten van Frost koos als basis voor de opgelegde werken van de Internationale Koorwedstrijd Vlaanderen.

Vuur en ijs

Fire and ice is een van Frosts bekendste gedichten. Het werd gepubliceerd in 1920 en later opgenomen in de bundel New Hampshire uit 1923. Het gedicht bestaat uit slechts negen regels, maar stelt een grote vraag: hoe zou de wereld ten onder kunnen gaan? Frost suggereert dat niet alleen vuur en hevige passie, maar ook ijs, als symbool voor haat en emotionele kilte de wereld kunnen vernietigen. Het gedicht waarschuwt dus voor verschillende kanten van de menselijke natuur.

Die tweeledigheid hoor je ook in de compositie. Het eerste deel dient Con fuoco gezongen te worden in een stevig tempo. De strikt georganiseerde maatwisselingen zorgen voor motoriek en een hoge tekstverstaanbaarheid die uitmondt in een gestructureerd potje vocaal kibbelen. Het tweede deel vraagt Giaciatto, vanaf nu een nieuwe Italiaanse term om je meest ijzigste klanken boven te halen. Het ijs uit de titel treedt hier binnen. Het tempo zakt substantieel, de maatwisselingen verdwijnen, unheimlichkeit sluipt door de muziek. De eerder zo spitse zetting maakt nu plaats voor een zesstemmig statischer complex dat zich in dreigende harmonieën naar het einde van de compositie sleept. Knap zesstemmig werk voor mannenkoor. Binnenkort ook beschikbaar voor gemengd koor.

The Aim Was Song

Een ideaal gedicht voor een componist! Frost beschrijft hoe de wind door de natuur beweegt en geluiden voortbrengt. Meer nog: het doel van de wind was zelfs een lied. Dat suggereert dat de natuur niet zomaar geluid produceert, maar dat er een soort harmonie of muzikaliteit in de wereld aanwezig is. De wind komt pas echt tot zijn recht wanneer hij richting krijgt en tot muziek wordt gevormd.

De compositie begint breekbaar, als korte windvlagen die door de stemmen waaien. Al snel ontvouwt zich, op de tekst van de strofen, een prachtige melodie. Die verhuist van sopraan naar tenor en vervolgens, via een toonsverandering, naar de alt. Ondertussen wordt ze omgeven door flarden klank en geïsoleerde woorden.

Een tweede toonsverandering geeft alle stemmen de ruimte om volledige zinnen te ontwikkelen. De aanvankelijke vijf- en zesstemmigheid breekt verder open en maakt plaats voor acht stemmen. De melodie klimt steeds hoger, totdat alle stemmen uiteindelijk dezelfde boodschap verkondigen: the aim was song.

De sopranen moeten hard werken aan het einde: er passeren heel wat lange, hoge noten. Zing ze vrijuit en uit volle borst, zoals de titel en de tekst vragen. Het doel is het lied — ga ervoor! Er wacht je een prachtige apotheose.

De dooiwind

Het derde gedicht, To the Thawing Wind, roept de zuidwestenwind aan, die de dooi brengt, om de winter open te breken en nieuw leven te wekken bij bloemen, vogels en de dichter die in zijn kamer verscholen zit. Wanneer de wind de gedichten over de vloer blaast en verspreidt, drijft hij de dichter naar buiten om nieuwe inspiratie op te doen.

Helsen speelt met een vocaal ostinato op het tekstfragment Come with rain, dat gedurende het grootste deel van de compositie te horen is. In combinatie met natuurgeluiden, glissandi en stemmige melodische vlagen, waarin de componist de rest van de tekst kwijt kan, construeert hij een knappe, pulserende compositie voor vrouwenkoor. De zesstemmigheid jaagt je uiteindelijk je kot uit, de ontluikende lente in!

Van vernietiging naar vernieuwing

Samen vormen de drie composities een poëtische beweging van vernietiging en verstilling naar klank, beweging en vernieuwing. Waar Fire and Ice de destructieve kracht van menselijke emoties onderzoekt, brengt The Aim Was Song de natuur tot klinken en laat To the Thawing Wind de winter plaatsmaken voor nieuw leven.

Frosts gedichten vormen het vertrekpunt; Helsen smeedt ze tot een samenhangend muzikaal geheel, waarin de kracht van de natuur en de menselijke stem centraal staan. Een bijzonder geslaagde cyclus!